Estadística significancia
“Significativo” niyqa chiqan muyupi mana yaqa pasakunanmi, manan “chiqaq” nitaq “gananciayuq”.
0.05 p-chaninqa chiqan muyu kay hina mana kaqlla rakiyta iskay chunka kutimanta huk kutillata qunanmi. Iskay chunka muyukunata qhawaspaqa hukninmi yanqamanta pruebata atipanqa.
Imam p-chanin
Muyu chiqan kaptin, rikusqa ch'iqiy hina utaq aswan hatun ch'iqiyta rikunapaq probabilidadmatemáticaProbabilidadHuk lluqsiypa kanan chanin, 0-manta 1-kama utaq 0%-manta 100%-kama. Huk yupay: 1/37 = 2.70%.Llapanta liyiy →mi. Huk suyakuypi willakuykunamantam nin, manan muyumantachu. 0.03 p-chaninlaboratoriop-chaninMuyu chiqan kaptin, rikusqa hina hatun utaq aswan hatun desviacionta rikunapaq probabilidad.Llapanta liyiy →qa ninmi: chiqan muyuqa kayta 3% kutipi ruran. Manan ninchu: muyu sesgoyuq kananpaq 97% probabilidad kan. Chay iskay kaq niyqa sesgoyuq muyulaboratorioSesgoyuq muyuFísico defectonkunarayku wakin uchkukuna 1/37-manta aswan lluqsinanpaq kaq muyu. Pisillatam kan, waranqa waranqa qillqasqa muyuchiykunawanlla tarikun.Llapanta liyiy →kuna ñawpaqmantapacha hayk'a kasqankutam yachananman, kunan pacha casinopitaq ancha pisim kanku; chaymi huk sapan significativo lluqsiyqa aswan yanqa suerte kanman, manan tarisqachu.
Achka tupachiykuna
Chiqan muyupi sapa pruebaykim 5% nivelpi atipananpaq 5% probabilidadniyuq. Iskay chunka muyukunata pruebay, hukmi atipan. Huk muyuta iskay chunka pachakunapi pruebay, hukmi atipan. Huk muestrata 37 uchkullamk'anaUchkuRotorpi 37 yupayniyuq t'aqakunamanta huknin. Hukniray sutinkuna: slot, cup.Llapanta liyiy → huñuykunawan, suqta sectormuyuSectorMuyupi qatinakuq uchkukunaq arcon, apuestana siq'ipi huñumanta hukniray.Llapanta liyiy → huñuykunawan, kimsa llimp'i huñuykunawan pruebay, imapas atipanqam. Allichayqa kaymi: willakuykunata manaraq qhawaspa pruebata akllay, huk kutilla ruray, musuq willakuykunawantaq chiqanchay. “Sesgoyuq” muyuta tariq maskayqa aswan achka kutipi kikinmi chay lluqsiyta rurarqan.
Significancia, hatun kaypas
Ancha hatun muestraqa huk mana importanchu sesgotapas significativo ruranmanmi. 1/37 rantinpi 1/36.5 kutipi lluqsiq uchkuqa chiqaq defectom, achka millón muyuchiypi significanciaman chayanman, ichaqa 35 contra 1 pagayqullqiPagayGanaq apuesta imata kutichisqan, “X contra 1” nispa willasqa, kutichisqa apuesta qullqiq hawanpi.Llapanta liyiy →wanqa qullqitaraqmi chinkachinman. Pukllaqpaqqa ruraypa hatun kayninmi importan: mayqin uchkupas 1/36 utaq aswan allin kutipi lluqsinchu, hayk'atam? Chi-cuadradoqa muyumantam willasunki; lluqsiy kutillam apuestamanta willasunki.
Potencia
Huk pantayqa kaq sesgota mana rikuymi. 1,000 muyuchiywanqa 1/30 uchkuqa (ancha hatun sesgo) 5% nivelpi yaqa kuskan kutillapim tarikun. Muestraq sayayninmi kayta allichan, manan yachaysapa kaychu. Muestraq sayaynin p'anqam yupaykunata qun.
Llamk'anapaq kamachiy
Sesgomanta niy qhawanapaq valenanpaq: ñawpaqmanta akllasqa prueba, 0.05 rantinpi p < 0.01, kaqlla sayayniyuq independiente muestrapi kutipay, kutipaymanta qhipataq aswan lluqsiq uchkukunapi 1/34 utaq aswan allin yuyaychasqa lluqsiy kuti. Chay kamachiyqa pukllaypa willakuyninpi huk iskay kimsa kutillam hunt'akurqan, manataq hayk'appas, rikuchisqa qillqakuna rikuchisqanman hina, kunan pacha allin waqaychasqa muyupi.
Tapukuykuna
1920 watakunamanta costumbrem. Manan imapas sapaqchu; achka muyukunata qhawaspaqa 0.01 aswan allin siq'im.
Yaqapaschá kaqlla rakisqa lluqsiykunata mana qunchu. Crupierpa rurayninchá, qillqaypi pantaychá, willakuy churaypi sasachakuychá. Kutipay.
Manan. Rakiy mana allin kasqantam willasunki. Sector t'aqwiypas ruraypa hatun kayninpas maypi kasqantam willasunki.
Matemáticawan pukllay
Ñawpaqta kikiyki ruwaykuy. Sapa kutichiymi pakasqa kachkan; listo kaspaqa kichay.
Willasqa iskay ch'usaqmuyuCh'usaqMana ima kaqlla pagay, docena nitaq columna apuestapas hap'isqan huk sapalla q'umir uchku; casinoq ventajanpa pukyun. Hukniray sutinkuna: huk sapalla ch'usaq, 0.Llapanta liyiy →niyuq muyupis ñawpaq docenaapuestaDocena1–12, 13–24 utaq 25–36, 2:1 pagan.Llapanta liyiy → 3,000 muyuchiymanta 742 kuti lluqsirqan. ¿Promediomanta hayk'a desviación estándarmatemáticaDesviación estándarVarianzaq raíz cuadradan; huk lluqsiy suyakusqa chaninmanta sapa kuti hayk'a karupi kasqan.Llapanta liyiy → uraypitaq chayqa, chiqan muyutaq hayk'a kutitaq chayta ruwanman?
Kutichiyta rikuchiy
Kutichiy Yaqa 8.1 desviación estándar uraypi. Chiqan muyuqa yaqa 3 × 10¹⁵ pruebaymanta huk kutim ruwanman, chaytaq manapuni. Tapukuywan kuska willasqa kutichiyqa 11.75 nin; ñuqaykutaq 8.07 tariyku.
Ñawpaq docenaqa 38 uchkullamk'anaUchkuRotorpi 37 yupayniyuq t'aqakunamanta huknin. Hukniray sutinkuna: slot, cup.Llapanta liyiy →kunamanta 12-tam hap'in. 3,000 muyuchiypi promediopi 3,000 × 12/38 = 947.4 kutim lluqsin, √(3,000 × 12/38 × 26/38) = 25.5 mast'ariywan.
742-qa promediomanta 205.4 uraypim: 205.4/25.5 = 8.07 mast'ariy.
Chiqan muyuqa kimsa mast'ariymanta pisi urmaykun yaqa 740 pruebaymanta huk kuti; pusaq mast'ariymanta pisi, yaqa 3 × 10¹⁵-manta huk kuti (campana curva, huk ladolla). Liyiqqa kimsa docenakunamanta aswan millayta qhawarqan nispa yupaspapas, manam ima allin kaqtapas tikranchu. Kayhina tarisqaqa muyu, utaq yupay, pantasqa kasqantam nin. Huk ch'usaqlla muyupiqa kikin yupayqa 9.0 mast'ariy uraypim kanman (promedio 973.0, mast'ariy 25.6).
Asikunapaq
Iskay chunka chiqan muyukunamanta hukmi “significativo”. Chaytam chay yupay niyta munan.
Pukyukuna
- Pearson, K. “On the criterion that a given system of deviations from the probable…”
- Feller, W. An Introduction to Probability Theory and Its Applications, Vol. 1.
- Wizard of Odds. “Ask the Wizard”, ruletamanta tapukuykuna.