Blaise Pascal: ruleta muyuq leyendan
Muyuta rurasqanta nisqa matemático, paytaq huk hukta ruranapaq kallpachakurqa.
Pascal (1623–1662) 1650 watakunapi wiñay kuyuq makinakunawan experimentokunata ruraq. Payman qusqa, yaqa mana k'aqruspa muyuq muyuqa ruleta rotorpa ñawpa taytanchá; chay qusqaqa ñawpa willakuylla, manan qillqasqa pruebayuqchu.
Matemático
Blaise Pascal-qa chunka isqunniyuq watayuq kaspa yupana makinata ruran, wayna kaspa geometría proyectivapi pruebakunata tarin, presiónmanta ch'usaq kaymanta ima tiksi llamk'aykunata ruran, 1654 watapitaq Pierre de Fermat-wan cartakunapi “puntokuna sasachakuy”-ta allicharqan: suerte pukllay chawpipi sayaqtin, apuesta qullqita imaynatataq chiqanta rakinchik. Paykunaq kutichiyninqa karqan: pukllay hinallaraq kanman karqan chayqa, sapanka pukllaqpa ganananpaq probabilidadninmatemáticaProbabilidadHuk lluqsiypa kanan chanin, 0-manta 1-kama utaq 0%-manta 100%-kama. Huk yupay: 1/37 = 2.70%.Llapanta liyiy → hina rakiy. Chaymantam suyakusqa chaninmatemáticaSuyakusqa chaninUnay pachapi sapa apuestaq promedio lluqsisqan. Sapa estándar Europa apuestapaq apuesta qullqiq −1/37.Llapanta liyiy → paqarin. Kay p'anqapi sapanka EV yupaymi chay cartakunamanta hamun.
Blaise Pascal-qa ruleta makinata rurarqachu?
1650 watakunaq chawpinpi Pascal-qa wiñay kuyuq makinapi llamk'arqa, hinallataq allin kuskachasqa muyuta rurarqasi, chay muyutaq mana k'aqruspa unayta muyurqasi. Chay muyu ruleta rotorllamk'anaRotorUchkukunata apaq muyuq muyuq partin.Llapanta liyiy → kanman tukusqan willakuyqa achka willakuy librokunapim kutin kutin rikhurin, ichaqa ñawpa qillqakunapi manan mayqinpipas qillqasqachu. Ichapas 18 siglopi q'uñi yaku llaqtakunapi casino purichiqkuna chay sutita rantichinapaq llamk'achirqanku. Laboratorioqa chay pruebawanqa manan chiqaqpaq hap'inmanchu.
Probabilidad, paypa siminpi ñuqanchikpa siminpi ima
1654 watapa cartankunaqa manan ruletamanta rimankuchu, manaraqmi karqanchu. Kayta tapunku: iskay pukllaqkunam kimsa puntota munanku huñusqa qullqita ganapunankupaq; 2–1-pi sayanku; huñusqa qullqitaq imaynata rakikunan? Pascal-pa kutichiyninqa kunan suyakusqa chanin condicional nisqanchikta llamk'achin, hinallataq atikuq qatiykunaq sach'anta uraykuspa kutipakuq yuyaychayta. Huygens-mi chay cartakunata ñawinchan, 1657 watapitaq suyakusqa chaninmanta ñawpaq kaq yachachina librota lluqsichin. “Expectation” (suyakuy) simiqa paypam.
Pascal Fermat-wan puntokuna sasachakuyta allichanku: suyakusqa chaninqa huk sayaypa chiqan chaninmi.
Huygens, De Ratiociniis in Ludo Aleae: suyakusqa chaninmanta ñawpaq kaq imprimisqa qillqa.
Jakob Bernoulli, Ars Conjectandi: hatun yupaykunaq kamachiynin.
Ruletata París-pi willanku. Sapanka pagaymi 36/n − 1: EV = −1/37 (utaq −2/38).
Pearson-pa chi-cuadrado pruebanqa ruleta muyuchiykunawan rikuchisqa.
Llapan hanaq kaqkuna, kay p'anqapi, navegadorpi.
Apuesta
Pascal-pa apuestamanta aswan riqsisqa yuyaychayninqa manan ruletamantachu, Diosmantam: Pensées libropi “apuesta”, iñiyta mana tukukuq ganancia apuesta hina qhawan. Chayqa suyakusqa chaninmanta yuyaychaymi, hinallataq ñawpaq kutim pipas decisión teoríawan imatapas sut'inchanapaq llamk'achirqan. Muyupaq Pascal-ta waqyaq ruleta pukllaqkunaqa mana chiqan Pascal-tam waqyanku; chiqaqpi chaninniyuqqa huk apuestaq chaninninta imayna yupanata rikuchiqmi.
Ironía
Pascal-qa ñawpaq kaq ruleta muyuta rurarqan manapas rurarqanchu, pukllayqa chiqaq llamk'aynintam sumaqta rikuchin: mana imamanta imatapas hurqukunmanchu nispa sut'inchaq runapa makinanmi (wiñay kuyuyqa mana atikunchu; suyakusqa chaninqa waqaychakun), sapa wata wakin hunu pukllaqkunaman kikin yachayta rikuchinapaq llamk'achisqa.
Tapukuykuna
1650 watakunaq qallariyninpi París-pi qullqi pukllaq runakunawan purirqan; chaymi Chevalier de Méré-nta puntokuna sasachakuyqa payman chayarqan. Manan qillqasqa kanchu qullqipaq allinta pukllasqanmanta.
Sumaq willakuy kasqanraykum, 19 siglo casino rantichiqkunapas munakurqanku. Willay, ichaqa huk notawan.
Asikunapaq
Mana imamanta imatapas hurqukunmanchu nispa sut'incharqan. Chaymanta pipas chay patapi casinota hatarichirqan.
Pukyukuna
- Pascal, B. & Fermat, P. Puntokuna sasachakuymanta cartakuna.
- Huygens, C. De Ratiociniis in Ludo Aleae.
- Kavanagh, T. M. Dice, Cards, Wheels: A Different History of French Culture.